Путин Азербайжаны нисэх онгоцны ослын улмаас уучлалт гуйж, нөхөн олговорын амлалт өглөө — айдас ба дипломатын хөзөр сольсон мөч

ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Азербайжаны Ерөнхийлөгч Илхам Алиев-д 2024 оны сүүлд болсон Azerbaijan Airlines (AZAL) J2-8243 нислэгийн ослын талаар албан ёсоор уучлалт гуйж, нөхөн олговор олгох тухай амлалт өгсөн нь олон улсын харилцаанд томоохон эргэлт авчирлаа. Путиний энэ байр суурь нь олон сарын маргааны дараа Оросын талын хариуцлагын аль нэг хэлбэрийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны том алхам болж байна.
Юу тохиолдсон бэ (товч түүхэн тойм)
2024 оны 12-р сарын 25-нд Азербайжанаас дахин чиглэлээ өөрчилсөн J2-8243 нислэг Каспийн тэнгист ойрхон осолдож, ялангуяа тийш чиглэсэн замдаа хохирол учирч, олон хүн амиа алджээ. Тухайн үед Оросын тал Украин руу чиглэсэн дроны довтолгоог няцаахын тулд агаар хамгааллын систем ажиллуулсан бөгөөд мөрдөн шалгалтын хяналтууд, өмнөх дүн шинжилгээний тайлангуудаар хөлгийн мөргөлдөөнд Панцирь (Pantsir-S1) эсвэл түүний хийн хэсгийн дэлбэрэлттэй холбоотой сэжиг илэрсэн гэж мэдээлэгдэж байсан.
Путиний илэрхийлсэн байр суурь — юуг хүлээн зөвшөөрөх вэ?
Путин өнгөрсөн өдрүүдэд илэрхийлэхдээ тус осол нь “үгээр ч шууд онгоцонд пуужин туссангүй, харин ойролцоо дэлбэрч, хэлтэрхий (хэсгүүд) онгоцны бүтэц болон системд халдсан” гэж тайлбарласан байна. Мөн тэрбээр энэ явдалд холбогдох албан ёсны мөрдөн байцаалт, шүүх, нөхөн төлбөрийн асуудлыг зохих ёсоор бүртгэж гүйцэтгэхээ илэрхийлжээ.
Олон улсын мөрдөн шалгалтын үндсэн олдворууд
Казахстанын болон бусад талуудын анхны техникийн тайлан (preliminary/forensic reports)-т онгоцны фюзеляж дээр урт хутга мэт зүсэлт, өндөр хурдтай хэсгүүдийн нөлөөллийн мөр зэрэг “гадны зүйлсийн нөлөө”-г илрүүлсэн бөгөөд зарим баримт бичигт онгоцны уналтын шалтгаан нь «Панцирь-S1» системийн хийн/пуужингийн фрагментан холбоотой байж болзошгүй гэж дурдсан байв. Энэ мэдээллийг Азербайжан дахь олдворууд (пуужингийн хэсэг илэрсэн гэх мэдээлэл) болон олон улсын хэвлэлүүд иш татан мэдээлж ирсэн.
Геополитик ба өргөн сөрөг нөлөө (тодруулсан шинжилгээ)
Путиний бурууг хүлээн зөвшөөрсөн алхам нь Москвагийн хувьд гурван гол зорилгод чиглэж байж болзошгүй гэж олон шинжээч дүгнэх нь байна:
1. Кавказ дахь харилцааг тогтоон барих — Азербайжантай харилцаагаа сэргээж, бүс нутгийн эдийн засаг, тээвэр ложистикийн чухал хөшүүргийг алдаагүй байх;.
2. Баку–Анкара тэнхлэгийн нөлөөллийг саармагжуулах — Азербайжан Турк, Израил зэрэг улстай ойр харилцаатай болсон тул Москвад энэ хөтөлбөрт тасралт хийхгүй байх сонирхол бий;
3. Анхаарлыг шилжүүлэх тактик — Ослыг Украины дронтой холбоотой тайлбарлан, “гадны буруутай үйлдэл” гэж харуулах замаар өөрт давуу байдлыг эрэх — олон нийтийн анхаарлыг цэргийн үйл ажиллагааны өргөн дүрмүүд рүү чиглүүлэх.
Энэхүү уучлал, нөхөн олговорын амлалтууд нь Орос-Азербайжаны хооронд үүссэн хурцадмал байдлыг багасгах, дипломат гарц нээхэд тус болох боловч ижил төстэй ослын дараа гарч ирсэн олон олон хариуцлагын, техникийн болон хуулийн асуудлууд бүрэн шийдэгдээгүй хэвээр байна. Олон улсын шүүх, мөрдөн шалгалтын зохих байгууллагуудын дүгнэлт, талуудын хоорондын гэрээ хэлцэл шаардлагатай.
Ирээдүйн үр дагавар (бодит байдлын тооцоо)
• Азербайжан тал илүү тодорхой хариуцлага, гэм буруутай этгээдүүдэд хариуцлага тооцох, олон улсад хүлээн зөвшөөрсөн нөхөн төлбөр авахыг шаардаж байсан нь Путиний илүү цаашид яриа хэлэлцээрт уян хатан байдал гаргахад түр түлхэц болж байна.
• Москвагийн энэ алхам нь богино хугацаанд харилцааг зөөллөх боломжтой ч урт хугацааны итгэлцлийг сэргээхийн тулд ил тод мөрдөн шалгалт, шүүхийн үр дүн шаардлагатай хэвээр байна.
Дүгнэлт
Оросын Ерөнхийлөгчийн Азербайжаны Ерөнхийлөгчид хийсэн уучлалт, нөхөн олговор амлалт нь Москвагийн өмнөх “буруу гэж үзэхгүй” байр суурьт томоохон өөрчлөлт авчирлаа. Энэ нь Кавказ дахь геополитикийг түр зуур намжааж болох боловч техникийн мөрдөн шалгалт, олон улсын эрх зүйн үйл явц завгүй үргэлжлэх тул бүрэн шийдэл биш хэвээр байна.
Эх сурвалж: Reuters